ഓരോ വിളവെടുപ്പും ഒരു വിത്തിന്റെ അതിജീവനമായിരുന്നു. ഓരോ വിതയ്ക്കലും മണ്ണിൽനിന്ന് മാഞ്ഞുപോകുന്ന ഒരു കാർഷിക പാരമ്പര്യത്തെ തിരിച്ചുപിടിക്കാനുള്ള ശ്രമവും. ഒരു കർഷകൻ ഉപേക്ഷിച്ച നാടൻ നെൽവിത്ത് മറ്റൊരാളുടെ വയലിലെങ്കിലും മുളച്ചുപൊന്തട്ടെ എന്ന പ്രതീക്ഷയോടെയാണ് ചെറുവയൽ രാമൻ തന്റെ ജീവിതം നെൽകൃഷിക്കായി സമർപ്പിച്ചത്.

വയനാട്ടിലെ കുറിച്യ സമുദായത്തിൽനിന്നുള്ള കർഷകനായ ചെറുവയൽ രാമനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം നാടൻ നെൽവിത്തുകളുടെ സംരക്ഷണം കേവലം വിത്തുകൾ സൂക്ഷിച്ചുവെക്കലായിരുന്നില്ല. വിത്തുകൾ മണ്ണിൽ വിതയ്ക്കണം, നെൽച്ചെടികളായി വളരണം, നെന്മണികളായി വിളയണം, അടുത്ത കൃഷിക്കായി വീണ്ടും വിത്തുകൾ ശേഖരിക്കണം. ഈ ചക്രം മുറിയാതിരുന്നാൽ മാത്രമേ ഒരു നെൽവിത്തിന് അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് ഉറപ്പാക്കാനാകൂ എന്ന തിരിച്ചറിവായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അടിത്തറ.

ഉയർന്ന വിളവ് നൽകുന്ന അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള വിത്തുകളും രാസവളങ്ങളും കീടനാശിനികളും കാർഷികരംഗത്ത് ആധിപത്യം ഉറപ്പിച്ച കാലത്ത്, കൃഷിയിടങ്ങളിൽനിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായിക്കൊണ്ടിരുന്ന നാടൻ നെൽവിത്തുകളെ ചേർത്തുപിടിക്കുകയായിരുന്നു രാമൻ. വയനാട്ടിലെ തന്റെ മൂന്നേക്കർ കൃഷിയിടത്തെ അദ്ദേഹം ജീവിക്കുന്ന ഒരു വിത്തുശേഖരമാക്കി മാറ്റി. ഓരോ വിത്തിനൊപ്പവും അതിന്റെ കൃഷിരീതികളും വളർച്ചാകാലവും മണ്ണിനോടുള്ള ഇണങ്ങലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.

പദ്മശ്രീ ഉൾപ്പെടെയുള്ള അംഗീകാരങ്ങൾ തേടിയെത്തുമ്പോഴും രാമന്റെ ജീവിതത്തിൽ കൃഷിക്ക് പകരം മറ്റൊന്നും വന്നില്ല. അടുത്ത കൃഷിക്കായി നിലമൊരുക്കുകയും വിത്തുകൾ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉത്തരവാദിത്വം.

കുട്ടിക്കാലത്തുതന്നെ രാമൻ കൃഷിയിലേക്കിറങ്ങി. പത്താം വയസ്സുമുതൽ വയലുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിയ അദ്ദേഹം, അമ്മാവനിൽനിന്നാണ് നാടൻ വിത്തുകളുടെയും പരമ്പരാഗത കൃഷിരീതികളുടെയും പ്രാധാന്യം പഠിച്ചത്. കുറിച്യ സമുദായത്തിന്റെ ജീവിതരീതിയുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന കൃഷി അദ്ദേഹത്തിന് കേവലം ഉപജീവനമാർഗമായിരുന്നില്ല. തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറിവന്ന അറിവിന്റെ തുടർച്ചയായിരുന്നു.

വർഷങ്ങളോളം ഏതാനും നെൽവിത്തുകൾ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം കൃഷി ചെയ്തിരുന്നത്. എന്നാൽ, നാടൻ നെൽവിത്തുകൾ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത കാർഷികപ്രവർത്തകർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയതോടെ 2000-ഓടെ അദ്ദേഹം വിത്തുകൾ ശേഖരിക്കുന്നതിന് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ നൽകി. വയനാടിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ കർഷകരെയും വയലുകളെയും തേടിയിറങ്ങി. കൃഷിയിൽനിന്ന് കർഷകർ പിന്മാറിയതോടെ അപ്രത്യക്ഷമായിക്കൊണ്ടിരുന്ന വിത്തുകൾ കണ്ടെത്തി തന്റെ ശേഖരത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി.

കാലക്രമേണ ആ ശേഖരം വളർന്നു. 2016-ഓടെ 55 ഇനം നെൽവിത്തുകൾ അദ്ദേഹം കൃഷി ചെയ്തിരുന്നതായി റിപ്പോർട്ടുകളുണ്ട്. പിന്നീടുള്ള വർഷങ്ങളിൽ പുറത്തുവന്ന റിപ്പോർട്ടുകളിൽ 60-ലേറെ ഇനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശേഖരത്തിലുണ്ടായിരുന്നതായും പറയുന്നു. ഓരോ കാലത്തും കൃഷി ചെയ്ത ഇനങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽ വ്യത്യാസമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും നാടൻ നെൽവിത്തുകളുടെ വൈവിധ്യം നിലനിർത്താനുള്ള ശ്രമം അദ്ദേഹം തുടർന്നു.

ഗന്ധകശാല, ജീരകശാല തുടങ്ങിയ സുഗന്ധ നെല്ലിനങ്ങളും തൊണ്ടി, വേലിയൻ, ചെമ്പകം തുടങ്ങിയ പരമ്പരാഗത ഇനങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശേഖരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ഓരോ ഇനത്തിനും അതിന്റേതായ പ്രത്യേകതകളുണ്ട്. വിളവെടുപ്പിന് ആവശ്യമായ കാലയളവിലും കൃഷിക്ക് അനുയോജ്യമായ സാഹചര്യങ്ങളിലും അവ തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ചില നാടൻ ഇനങ്ങൾക്ക് വരൾച്ചയെയും വെള്ളക്കെട്ടിനെയും അതിജീവിക്കാനുള്ള പ്രത്യേക ശേഷിയുമുണ്ട്.

തലമുറകളിലൂടെ കർഷകർ മണ്ണിനും കാലാവസ്ഥയ്ക്കും അനുസൃതമായി തിരഞ്ഞെടുത്തും വളർത്തിയും നിലനിർത്തിയതായിരുന്നു ഈ വൈവിധ്യം. അവ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് വിത്തുകളുടെ പേരുകൾ രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിനപ്പുറം, അവയുടെ കൃഷിരീതികളും പ്രയോജനങ്ങളും അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുക എന്നതുകൂടിയാണെന്ന് രാമൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

ഒരുകാലത്ത് വയനാടിന്റെ കാർഷിക സമ്പത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന നാടൻ നെൽവിത്തുകളിൽ പലതും കൃഷിയിടങ്ങളിൽനിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായിരുന്നു. ഉയർന്ന വിളവ് ലഭിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷയിൽ കർഷകർ അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള വിത്തുകളിലേക്ക് മാറിയതോടെ പരമ്പരാഗത ഇനങ്ങളുടെ കൃഷി കുറഞ്ഞു. വയലുകൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും നെൽകൃഷിയിൽനിന്ന് മറ്റ് കൃഷികളിലേക്കുള്ള മാറ്റവും ഈ പ്രതിസന്ധി രൂക്ഷമാക്കി.

ഒരു ഇനം നെല്ല് കൃഷിയിൽനിന്ന് പൂർണമായി അപ്രത്യക്ഷമായാൽ അതിന്റെ വിത്ത് പിന്നീട് കണ്ടെത്തുക പ്രയാസകരമാകുമെന്ന് രാമൻ മനസ്സിലാക്കി. പേരും പഴയകാല ഓർമകളും അവശേഷിച്ചാലും വിത്ത് നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ ആ നെല്ലിന്റെ പുനരുജ്ജീവനം അസാധ്യമാകാം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ തന്റെ പക്കലുള്ള ഓരോ ഇനവും കൃഷി ചെയ്ത് നിലനിർത്തുന്നതിൽ അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധിച്ചു.

വയലിലെ ചെറിയ തുണ്ടുകളിലായി വിവിധ ഇനങ്ങൾ കൃഷി ചെയ്തു. വിളവെടുപ്പിനുശേഷം ഓരോ ഇനത്തിൽനിന്നും അടുത്ത കൃഷിക്കാവശ്യമായ വിത്തുകൾ പ്രത്യേകം ശേഖരിച്ചു. എല്ലാ വർഷവും ഈ പ്രക്രിയ ആവർത്തിക്കേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. വിത്തുകൾ വെറുതെ സൂക്ഷിച്ചുവെച്ചാൽ മാത്രം അവയുടെ നിലനിൽപ്പ് ഉറപ്പാക്കാനാകില്ലെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട്.

"നാടൻ നെൽവിത്തുകൾ യഥാർഥത്തിൽ സംരക്ഷിക്കണമെങ്കിൽ അവ കൃഷി ചെയ്യണം" എന്നതായിരുന്നു രാമൻ മുന്നോട്ടുവെച്ച ആശയം.

വിത്തുകൾ കൈമാറുന്നതിലും അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ച രീതി വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു. ലാഭം ലക്ഷ്യമിട്ട് വിത്തുകൾ വിൽക്കുന്നതിനുപകരം കൃഷി ചെയ്യാൻ താൽപര്യമുള്ള കർഷകർക്ക് അവ സൗജന്യമായി നൽകി. വിളവെടുപ്പിനുശേഷം അതേ അളവിൽ നല്ല വിത്തുകൾ തിരികെ നൽകണമെന്ന നിബന്ധനയായിരുന്നു ഉണ്ടായിരുന്നത്. അങ്ങനെ ഒരു കർഷകന്റെ കൈവശമുണ്ടായിരുന്ന വിത്ത് മറ്റൊരു കൃഷിയിടത്തിലേക്കും അവിടെനിന്ന് മറ്റിടങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിച്ചു.

വിത്തുകൾ കൂടുതൽ കൃഷിയിടങ്ങളിലെത്തുന്നതിലൂടെ അവയുടെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. ഒരു സ്ഥലത്ത് കൃഷി മുടങ്ങിയാലും മറ്റൊരിടത്ത് ആ ഇനം നിലനിൽക്കണം. സ്ഥാപനങ്ങളിലെ വിത്തുശേഖരങ്ങൾക്കൊപ്പം കർഷകരുടെ വയലുകളിലും നാടൻ നെല്ലുകൾ സജീവമായി വളരണമെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം.

ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭാഗമായാണ് വിവിധ പരമ്പരാഗത നെൽവിത്തുകൾ ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും കൈമാറിയത്. തമിഴ്നാട് കാർഷിക സർവകലാശാലയിലെ ഡോ. കെ. രാമയ്യ ജീൻ ബാങ്കിന് ഏകദേശം 30 ഇനം നെൽവിത്തുകൾ നൽകിയതായി റിപ്പോർട്ടുകളുണ്ട്. എന്നാൽ, സ്ഥാപനങ്ങളിൽ വിത്തുകൾ സൂക്ഷിക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം തന്റെ ദൗത്യം പൂർത്തിയാകില്ലെന്ന് രാമന് അറിയാമായിരുന്നു. വിത്തുകൾ കൃഷിയിടങ്ങളിൽ മുളച്ചുപൊന്തുകയും കർഷകരിലൂടെ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറപ്പെടുകയും വേണം. നാടൻ നെൽവിത്തുകളോടുള്ള ഈ പ്രതിബദ്ധതയിൽനിന്ന് വേർപെടുത്താനാകാത്തതായിരുന്നു രാസകൃഷിയോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാടും.

ഹരിതവിപ്ലവത്തിന്റെ ഭാഗമായി അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള വിത്തുകളും രാസവളങ്ങളും കീടനാശിനികളും വ്യാപകമായി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ജൈവവളങ്ങളും പരമ്പരാഗത കൃഷിരീതികളും ആശ്രയിച്ചാണ് രാമൻ മുന്നോട്ടുപോയത്. കൂടുതൽ വിളവ് ലഭിക്കുന്ന ആധുനിക ഇനങ്ങൾക്കു പകരം നാടൻ നെല്ലുകളെ ചേർത്തുപിടിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം സാമ്പത്തികമായും എളുപ്പമായിരുന്നില്ല.

നാടൻ നെല്ലിനങ്ങൾക്ക് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത്യുൽപ്പാദനശേഷിയുള്ള ഇനങ്ങളെക്കാൾ വിളവ് കുറവായിരിക്കാം. നെൽകൃഷിയുടെ വരുമാനം കുറഞ്ഞതോടെ കർഷകർ മറ്റു വിളകളിലേക്ക് മാറുകയും വയലുകൾ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതോടെ നാടൻ നെല്ലുകൾ കൃഷി ചെയ്യുന്നതിനുള്ള താൽപര്യവും കുറഞ്ഞു. വിത്തുകൾ സംരക്ഷിക്കാൻ അധ്വാനവും പണവും ചെലവഴിക്കേണ്ടിവന്നെങ്കിലും അതിന് ആനുപാതികമായ സാമ്പത്തിക നേട്ടം ലഭിച്ചിരുന്നില്ല.

എന്നിട്ടും രാമൻ പിന്മാറിയില്ല. വാണിജ്യപരമായി ലാഭകരമല്ലെന്ന് മറ്റുള്ളവർ വിലയിരുത്തിയ വിളകൾക്കായി അദ്ദേഹം തന്റെ സമയവും അധ്വാനവും നീക്കിവെച്ചു. പുലർച്ചെ കൃഷിയിടത്തിലെത്തിയും ദിവസം മുഴുവൻ വയലിൽ ചെലവഴിച്ചും അദ്ദേഹം വിത്തുശേഖരം നിലനിർത്തി. വിളവെടുപ്പിനുശേഷമുള്ള വിത്ത് വേർതിരിക്കലും ഉണക്കലും സൂക്ഷിക്കലുമെല്ലാം ഓരോ വർഷവും ആവർത്തിക്കേണ്ട ജോലികളായിരുന്നു.

പരമ്പരാഗത മൺവീട്ടിൽ മുളകൊണ്ടുള്ള കുട്ടകളിലും മറ്റും വിത്തുകൾ സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതരീതി ശ്രദ്ധേയമായിരുന്നു. ആധുനിക സംഭരണസംവിധാനങ്ങളില്ലാതെ തലമുറകളുടെ അറിവും സ്വന്തം അനുഭവവും ആശ്രയിച്ചാണ് അദ്ദേഹം ഈ കാർഷികസമ്പത്ത് നിലനിർത്തിയത്.

പദ്മശ്രീ ലഭിച്ചതോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് രാജ്യവ്യാപകമായ ശ്രദ്ധ ലഭിച്ചു. അതിനുമുമ്പ് 2016-ൽ പ്ലാന്റ് ജീനോം സേവിയർ പുരസ്കാരവും അദ്ദേഹത്തെ തേടിയെത്തിയിരുന്നു. എന്നാൽ, അംഗീകാരങ്ങൾക്കപ്പുറത്തും വിത്തുകളുടെ സംരക്ഷണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രായോഗിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ തുടർന്നു. വിത്തുശേഖരം നിലനിർത്താനുള്ള ചെലവും അധ്വാനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിനും കൃഷിയിടത്തിനും വലിയ ബാധ്യതയായിരുന്നു.

രാമന്റെ ജീവിതം ഉയർത്തുന്ന പ്രധാന ചോദ്യങ്ങളിലൊന്ന് ഇതാണ്: ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ കാർഷിക പൈതൃകം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം എത്രത്തോളം ഒരൊറ്റ കർഷകന്റെ ചുമലിൽ ഏൽപ്പിക്കാനാകും? അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമർപ്പണം കൊണ്ട് നിരവധി നാടൻ നെൽവിത്തുകൾ നിലനിന്നു. എന്നാൽ, അത്തരം പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായ സാമ്പത്തികവും സ്ഥാപനപരവുമായ പിന്തുണ ഉറപ്പാക്കേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

വിദ്യാർഥികളും ഗവേഷകരും കാർഷികപ്രവർത്തകരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃഷിയിടം സന്ദർശിച്ചു. പരമ്പരാഗത നെല്ലിനങ്ങളെക്കുറിച്ചും അവയുടെ കൃഷിരീതികളെക്കുറിച്ചും പഠിക്കാൻ പലരും അദ്ദേഹത്തെ സമീപിച്ചു. 2018-ൽ ബ്രസീലിൽ നടന്ന ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ സുസ്ഥിര ഉപയോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അന്താരാഷ്ട്ര സിമ്പോസിയത്തിലേക്കും അദ്ദേഹം ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടു. തന്റെ കൃഷിയിടത്തിൽനിന്ന് തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ക്രമേണ വിശാലമായ കാർഷിക സംവാദത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുകയായിരുന്നു.

രാമന്റെ സംഭാവന വിത്തുകളുടെ എണ്ണംകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കാനാകില്ല. നാടൻ നെല്ലിനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്, അവയുടെ കൃഷിരീതികൾ, ഓരോ ഇനത്തിന്റെയും പ്രത്യേകതകൾ, വിത്തുകൾ ശേഖരിക്കേണ്ട രീതികൾ എന്നിവയും അദ്ദേഹം സംരക്ഷിച്ചു. കുറിച്യ സമുദായത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത കാർഷിക അറിവിന്റെ ഒരു ഭാഗം അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സഹായിച്ചു.

കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും മഴയുടെ ക്രമരാഹിത്യവും ജലലഭ്യതയിലെ മാറ്റങ്ങളും കാർഷികമേഖലയെ ബാധിക്കുന്ന കാലത്ത് ഈ വൈവിധ്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വർധിക്കുകയാണ്. വ്യത്യസ്ത പരിസ്ഥിതികളിൽ വളരാൻ കർഷകർ തലമുറകളിലൂടെ തിരഞ്ഞെടുത്ത നാടൻ നെല്ലിനങ്ങൾ ഭാവിയിലെ കൃഷിക്ക് വിലപ്പെട്ട ജനിതകസമ്പത്താണ്. അവയുടെ എല്ലാ സവിശേഷതകളും ഒരേപോലെയല്ലെങ്കിലും, ഈ വൈവിധ്യം നിലനിർത്തുന്നത് ഭാവിയിൽ കർഷകർക്ക് കൂടുതൽ സാധ്യതകൾ തുറന്നുകൊടുക്കും.

എല്ലാ കർഷകരും ആധുനിക കൃഷിരീതികൾ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്നായിരുന്നില്ല രാമന്റെ നിലപാട്. മറിച്ച്, കാർഷികപുരോഗതിയുടെ പേരിൽ പഴയകാലത്തെ എല്ലാ അറിവുകളും വിത്തുകളും ഇല്ലാതാകരുതെന്ന ഓർമപ്പെടുത്തലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം.

വിത്തുകൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന ഒരു ബാങ്കിൽനിന്ന് അവ ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ പുറത്തെടുത്ത് കൃഷി ചെയ്യാം. എന്നാൽ, കൃഷിയിടങ്ങളിൽനിന്ന് ഒരു നെല്ലിനം പൂർണമായി അപ്രത്യക്ഷമായാൽ അതിനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരിക എളുപ്പമല്ല. വിത്തുകൾ രേഖകളിലും ചിത്രങ്ങളിലും മാത്രം ശേഷിക്കുന്ന അവസ്ഥയുണ്ടാകരുത്. അവ മണ്ണിൽ വളരുകയും വിളവായി മാറുകയും കർഷകരുടെ കൈകളിലൂടെ കൈമാറപ്പെടുകയും വേണം.

ഈ തിരിച്ചറിവാണ് ചെറുവയൽ രാമനെ മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തനാക്കിയത്. അദ്ദേഹം നാടൻ നെല്ലുകളെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ ശേഷിപ്പുകളായി സംരക്ഷിച്ചില്ല. അവയെ കൃഷിയിലൂടെ വർത്തമാനകാലത്തിൽ നിലനിർത്തി, ഭാവിയിലേക്കുള്ള വഴിയൊരുക്കി.

രാമന്റെ വിയോഗത്തോടെ ആ വിത്തുകൾക്കൊപ്പം ജീവിച്ച ഒരു തലമുറയുടെ അനുഭവസമ്പത്തും അറിവും നഷ്ടമാകുകയാണ്. എന്നാൽ, അദ്ദേഹം കൃഷി ചെയ്ത നെല്ലിനങ്ങളും മറ്റുള്ളവർക്ക് കൈമാറിയ വിത്തുകളും അദ്ദേഹം പഠിപ്പിച്ച കൃഷിരീതികളും ഈ ദൗത്യം തുടരാനുള്ള അടിത്തറയാണ്.

ഓരോ കൃഷിക്കാലത്തും വിത്തുകൾ മണ്ണിലേക്കിറക്കിയതിലൂടെ രാമൻ സംരക്ഷിച്ചത് നെല്ലിന്റെ ഒരു ഇനം മാത്രമായിരുന്നില്ല. ഒരു നാടിന്റെ കാർഷികചരിത്രവും മണ്ണിനോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ ബന്ധവും തലമുറകളുടെ അറിവും കൂടിയായിരുന്നു.

അടുത്ത വിളവെടുപ്പിനായി വിത്തുകൾ ശേഖരിക്കുമ്പോഴാണ് തന്റെ ദൗത്യം പൂർത്തിയാകുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതിയിരിക്കില്ല. കാരണം, അടുത്ത കൃഷിക്കാലത്ത് വീണ്ടും വിതയ്ക്കേണ്ട വിത്തുകൾ അപ്പോഴും ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നു.

വയനാടിന്റെ നെൽപൈതൃകത്തെ ഭാവിയിലേക്ക് കൈമാറാൻ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ വിത്തുകൾ കാത്തുവെച്ച ആ കർഷകന്റെ യഥാർഥ സംഭാവനയും അതുതന്നെയാണ്.